ابزار و وسایل قنات

چرخ چاه :

چرخ چاه اصلي ترين ابزار براي حفرچاه، حفر قنات و لايروبي قنات است زيرا بدون آن امكان كشيدن بار از ته چاه و دل قنات وجود ندارد .

چرخ چاه ظاهراً ابزاري ساده است . اما از نظر فني پيچيدگيهاي مهمي دارد . بخصوص چرخ چاههايي كه با آنها مي بايست خاك را از چاههاي عميق بالا كشيد . چرخ چاه در قديم تماماً از چوب ساخته مي شد اما امروزه بعضي از عناصر آن بخصوص محور مياني لوله اي آهني است .

طناب ، ريسمان :

ريسمان يكي از مهمترين ابزار قنات است . زيرا كشيدن خاك و در موارد استثنايي مثل موقع خطر بالا كشيدن مقني به وسيله آن انجام مي شود . لذا استحكام و وزن ريسمان بسيار مهم است .

هر چه عمق بيشتر باشد ريسمان بايد ضخيم تر باشد و در نتيجه سنگين تر مي گردد . در يك چاه 300 متري وزن ريسمان از وزن خاكي كه بالا كشيده مي شود بيشتر است. يك ريسمان 300 متري كه حداقل 150 كيلو وزن دارد حداقل 3 برابر وزن خاكي است كه مي شود با آن بالا كشيد .

دلو :

دلو كه به گويش گنابادي و يزدي دول dool تلفظ مي شود ، ظرفي لاستيكي همانند سطل با بدنه اي بلندتر از آنست با دستگيره فلزي كه درزهاي آن معمولاً بوسيله ميخ دوخته شده و از وزن زيادي برخوردار است . دلو لاستيكي از تيوپ هاي بزرگ و يا از لاستيك نازك شده تراكتور ساخته مي شود . معمولاً اين دلوهاي بزرگ و سنگين براي چاههايي است كه با دينام خاك از چاه كشيده مي شود.اينگونه دلوهاي سنگين در چرخ چاه دستي كاربرد چنداني ندارد .

درقديم دلو از پوست گوساله يا بز ساخته مي شد . دلو پوستي از دلوهاي لاستيكي وزن كمتري داشت و كشيدن آن نيز در كف قنات با سهولت بيشتري همراه بود.دلو پوستي يا از ابتدا از پوستهاي دباغي شده و آماده شده ساخته مي شد و يا از مشكها و انبانهاي كهنه و فرسوده اي بود كه دوباره مورد استفاده قرار مي گرفت . دهانه دلو گشاد بوده و براي باز نگاه داشتن آن از چوب انار ، يك حلقه دايره معروف به چمبره cambara ‌ ساخته مي شد و در جوف دهانه قرار مي گرفت . به دو سمت دهانه نيز دو سر طناب كوتاهي بسته مي شد كه نقش دسته دلو را داشتو در وقت نقل و انتقال آن مورد استفاده قرار مي گرفت .

كلنگ و بيلچه :

اين دو ابزار از جمله وسايل ضروري مقنيان است.بيلچه در همه حال تقريباً يكسان است اما نوع كلنگ به تناسب فضاي كار و جنس خاك فرق مي كند.در اوايل كار و حهت كندن خاكهاي سست ، كلنگ سبك آهني كارساز است . اما زماني كه مقني بخواهد در لايه هاي سفت و محكم مثل كنگلومرا كار كند يا نوبري را از رسوبات آهكي معروف با ترس toros ‌ عبور دهد نياز به كلنگ فولادي و سنگين دارد تا نوك يا نيش كلنگ خم نشود و وزن زياد كلنگ باعث وارد آمدن ضربه اي محكم شود . در بعضي موارد كلنگ به تنهايي كارساز نيست بلكه به قلم و پتك نيز نياز است و آن هنگامي است كه بخواهند در ميان سنگ يا لايه هاي بسيار محكم و متراكم پيش بروند . بيلچه هم داراي دسته كوتاه چوبي است و تنه اصلي آهني بيلچه هم كوچكتر از بيلهاي معمولي است . بيلچه دم كار مقني معمولي است اما هرگاه دلوكش بخواهدمقدار زيادي خاك را از دم كار عقب بكشد ترجيح مي دهد كه از كج بيل استفاده كند.تفاوت كج بيل و بيل معمولي در اين است كه بدنه كج بيل از ناحيه شانه برگشته و نسبت به امتداد دسته نزديك به نود درجه انحنا دارد.كج بيل نيز داراي دسته كوتاه مي باشد .

چراغ :

معمولاً داخل قنات تاريك است و نقش چراغ بسيار تعيين كننده است در گذشته هاي دور براي روشنايي كوره ها و داخل چاه قنات از چراغ روغني يا پيه سوز استفاده مي كردند و براي پيشگيري از دم گرفتگي در آنها روغن منداب مي ريختند البته از پيه هم مي توانستند استفاده كنند اما مقني ها روغن منداب را بر پيه ترجيح مي دادند زيرا بو و دم گرفتگي بسيار كمتري داشت .

چراغ روغني يا پيه سوز سفالي بود و ظاهري گلابي شكل داشت كه بدنبال آن دسته اي تعبيه شده بود.روغن را در مخزن آن مي ريختند و از پنبه آب نديده فتيله اي مي پيچيدند و در آن قرار مي دادند و سر فتيله را بر روي زايده ناوداني شكل مي گذاشتند و آنرا شعله ور مي كردند . روغن به مرور جذب فتيله شده در سر فتيله با نور زرد رنگي مي سوخت .